Lịch sử và ý nghĩa của Ngày Lưu trữ Việt Nam 03/01
Ngày 03 tháng 01 hằng năm được xác định là Ngày Lưu trữ Việt Nam - dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình hình thành, xây dựng và phát triển của ngành Lưu trữ nước ta. Ngày này gắn liền với sự ra đời của Thông đạt số 1-C/VP do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành ngày 03/01/1946 - văn bản pháp lý đầu tiên của Nhà nước cách mạng về công tác lưu trữ.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, trong bối cảnh bộ máy chính quyền cách mạng vừa được thiết lập, hồ sơ, tài liệu của chế độ cũ tại nhiều công sở bị tiêu hủy, thất lạc một cách tùy tiện, gây nguy cơ mất mát tư liệu có giá trị đối với đất nước. Trước tình hình đó, ngày 03/01/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Thông đạt số 1-C/VP gửi các Bộ trưởng Chính phủ lâm thời, yêu cầu nghiêm cấm việc hủy bỏ, mua bán hồ sơ, tài liệu.
Thông đạt số 1-C/VP ngày 03/01/1946 của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nguồn: Sưu tầm
Thông đạt nêu rõ: “Xét rằng một vài công sở đã tự tiện hủy bỏ hay bán các công văn và hồ sơ cũ. Hành động ấy có tính cách phá hoại, vì sợ làm mất những tài liệu có giá trị đặc biệt về phương diện kiến thiết quốc gia. Vậy yêu cầu các ông Bộ trưởng ban chỉ thị cho nhân viên các sở phải gìn giữ tất cả các công văn, tài liệu và cấm không được hủy những công văn, tài liệu ấy nếu không có lệnh trên rõ rệt cho phép hủy bỏ. Xin nhắc rằng những hồ sơ hoặc công văn không cần dùng sau này sẽ phải gửi về những sở lưu trữ công văn thuộc Bộ quốc gia Giáo dục tàng trữ. Những viên chức không tuân lệnh này sẽ bị nghiêm trị”.Trên cơ sở đó, ngành Lưu trữ từng bước được kiện toàn về tổ chức và cơ sở pháp lý.
Nhằm tuyên truyền sâu rộng về lịch sử và phát huy truyền thống vẻ vang của ngành Lưu trữ, năm 2006, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã thành lập một Ban nghiên cứu để lựa chọn, đề xuất với Thủ tướng Chính phủ quyết định ngày Lưu trữ Việt Nam. Vào thời điểm bấy giờ, để lựa chọn được tên gọi, ngày, sự kiện làm Ngày truyền thống của ngành Lưu trữ Việt Nam là một vấn đề không hề dễ dàng, cần phải bàn bạc kỹ lưỡng, thống nhất trong toàn ngành.Sau quá trình phân tích ý nghĩa lịch sử và lấy ý kiến rộng rãi, Bộ Nội vụ đã thống nhất chọn ngày 03/01/1946 - ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Thông đạt số 1-C/VP - làm Ngày Lưu trữ Việt Nam. Ngày 17/9/2007, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1229/QĐ-TTg, chính thức lấy ngày 03/01 hằng năm là Ngày Lưu trữ Việt Nam.
Việc lựa chọn ngày 03/01 mang ý nghĩa sâu sắc: lần đầu tiên trong lịch sử, tài liệu lưu trữ được Nhà nước xác định là tài sản chung của nhân dân; việc bảo vệ tài liệu trở thành trách nhiệm bắt buộc của mỗi cơ quan, tổ chức và mỗi cán bộ; đồng thời thể hiện tầm nhìn chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của tài liệu lưu trữ đối với sự nghiệp kiến thiết đất nước.
Tiếp tục khẳng định vị trí pháp lý của Ngày Lưu trữ Việt Nam, Điều 6 Luật Lưu trữ số 33/2024/QH15 đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XV, kỳ họp thứ 7 thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/07/2025 quy định “Ngày 03 tháng 01 hằng năm là Ngày Lưu trữ Việt Nam”. Đây là bước phát triển mới, đánh dấu sự hoàn thiện về thể chế, đồng thời mở ra giai đoạn mới cho ngành Lưu trữ trong bối cảnh chuyển đổi số và xây dựng Chính phủ số.
Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Lưu trữ năm 2024. Nguồn sưu tầm
Trải qua gần 80 năm kể từ Thông đạt số 1-C/VP lịch sử, ngành Lưu trữ Việt Nam không ngừng trưởng thành, từng bước hiện đại hóa, vừa làm tốt nhiệm vụ gìn giữ an toàn tài liệu, vừa đẩy mạnh phát huy giá trị phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ chủ quyền quốc gia. Ngày Lưu trữ Việt Nam 03/01 vì thế không chỉ là ngày truyền thống, mà còn là dịp để toàn ngành nhìn lại chặng đường đã qua, tiếp tục phát huy trách nhiệm, giữ gìn ký ức quốc gia cho hôm nay và mai sau./.